به نام خدا

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تهیه کننده : سید محمدرضا اسماعیلی

موضوع : مهندسی مکانیک در اسلام

نام استاد : وحید متشکر آرانی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیشرفتهای مسلمانان در رشته مکانیک

 

علم مکانیک نزد مسلمانان " علم الحیَل " - دانش حیله ها یا شگردها - خوانده می شد . این دانش ، با ابزارها و ادواتی خاص سر و کار داشت و از جهاتی ، به علم مکانیک امروز نزدیک بود . در طبقه بندی علوم از نظر دانشمندان اسلامی ، مکانیک در ردیف علومی چون ریاضی ، هندسه ، نجوم و موسیقی محسوب می شد . جنگهای صلیبی و تبادل علم و دانش بین تمدنها ، از عوامل انتقال علم مکانیک و تجربیات فنی مسلمانان به غرب بوده است . البته در زمینه علم مکانیک ، کتاب های کمتری از مسلمانان به زبانهای اروپایی ترجمه شده است . در دوران جنگهای صلیبی ، غرب مبهوت پیشرفتهای دانشمندان مسلمان گردید . انواع ساعت های خودکار با دقتی حیرت انگیز ساخته شد . قوه محرکه این ساعتها ، آب یا انواع سوخت ها بود . وسایل مختلف برای بلند کردن اشیاء سنگین و فوق سنگین ( نظیر جرثقیل ها ) و نیز انواع تجهیزات نظامی توسط اینجنیرهای مسلمان ساخته شد که حاکی از پیشرفت آنها در علم مکانیک بود .
به یقین می توان پیشرفتهای مهندسی مسلمانان را متاثر از دستاوردهای مهندسی دانشمندان در خاورمیانه و نواحی اطراف مدیترانه دانست . مصریان و رومیان در مکانیک پیشرفت های زیادی کرده بودند ، اما سهم یونانیان از همه بیشتر بود . در دوره خلفای عباسی در بغداد ، بسیاری از آثار از یونانی و گاه از سریانی ، به عربی ترجمه شد . در آن زمان ، رساله ای درباره ساعت های آبی منسوب به ارشمیدس در دسترس مسلمانان بود که اهمیت خاصی داشت . جَزَری ، دانشمندان مسلمان ، این کتاب را یکی از منابع خود در حوزه علم مکانیک دانسته است .

 

نظر کارشناس محترم برنامه : آقای محسنی:
"یکی دیگر از دانشمندانی که در علم مکانیک سرشناس بود بدیع الزمان جزری است. در واقع او از سرشناس ترین مکانیک های مسلمان در دوران گذشته بشمار می آید. او در نیمه دوم سده ششم و آغاز سده هفتم هجری در دیار بکر امروزی زندگی می کرد.
جزری کتاب مکانیک خود را بنا به خواست حاکم دیار بکر ملقب به ملک صالح به رشته تحریر در آورد.
آثار جزری در علم مکانیک هم از لحاظ نظری و هم از لحاظ عملی مورد توجه محققان بود بطوری که به او لقب رئیس مهندسان را داده بودند.
جزری به دلیل آگاهی گسترده در علوم نظری و نیز تجربه و مهارت فراوان در عرصه عمل شهرت زیادی پیدا کرد. او در کار خود خلاق بود و دقیق ترین و پیچیده ترین ابزارها را با مهارت کافی توضیح می داد.


این دانشمند مسلمان بر اهمیت تجربه و مشاهده تاکید می کرد و علمی را که بر پایه تجربه نبود را نمی پذیرفت.
ابداعات جزری حلقه ای از زنجیره نوآوری ها و ابداعات مهندسان مسلمان و تمدن های پیش از اسلام بود مانند تمدن های هند ، ایران و بین النهرین.
جزری علاوه بر دانشها و فنون مهندسان مسلمان پیش از خود تعدادی از ابزارها و دستگاههای مکانیکی و هیدرولیکی مثل موترهای بخار و موتوربایسیکل های درون سوز را طراحی کرده و ساخته بود بطوری که حتی امروزه هم تاثیر نوآوری های او در علم مکانیک قابل مشاهده است.
یکی از کتابهای جزری به نام "الجامع بین العلم و العمل ، النافع فی صناعه الحیل" بهترین اثر درباره شناخت ابزارهای مکانیکی و هیدرولیکی در سده های قبل است.
در این کتاب بین مباحث نظری و شیوه های عملی ، نوعی هماهنگی مشاهده می شود. در دهه های نخستین سده بیستم ریاضیدانان آلمانی نظیر ویدمان و هاوزر به اهمیت این اثر پی بردند و در گزارش های تاریخ علم خود به نقل و ترجمه بخشهایی از آن پرداختند.
بعدها کتاب جزری توسط دونالد هیل به زبان انگلیسی چاپ و منتشر شد.
پس از آن یک دانشمند سوری به نام احمد یوسف الحسن ، متن کامل عربی این کتاب را در سال 1979 میلادی در سوریه منتشر کرد.
شایان ذکر است که متن فارسی کتاب جزری هم اینک در کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری در تهران موجود است."
کتاب معروف جزری ، از لحاظ تشریح ابزارهای گوناگون ، کتابی ارزشمند به شمار می آید . حقیقتا محققان و اینجنیرهایی چون جزری با نوآوریهای خود ، دانشمندان اروپایی را به اعتراف وادار کرده اند .


جورج سارتون ، مورّخ بزرگ تاریخ علم ، درباره کتاب جزری می نویسد : « این کتاب کامل ترین کتاب در نوع خود است و می توان آن را نقطه اوج تالیفات مسلمانان در این زمینه به شمار آورد . »
در کتاب جزری ( الجامع بین العلم و العمل ، النافع فی صناعة الحیل ) ، انواع نوآوریها و اختراعات او ذکر شده است . ازجمله می توان به ساعتهای آبی ، ساعتهای شمعی ، وسایل خون گیری ، فوّاره ها و ماشینهای بالا برنده آب و وسایل گوناگون دیگر اشاره کرد . در این کتاب ، جزری ، روش ساخت هر وسیله صنعتی را به تفصیل توضیح داده است . صنعتگران امروزی نیز می توانند از روی توصیفات وی ، برخی آلات صنعتی را به آسانی بسازند . امروزه کارشناسان رشته مکانیک معتقدند ، یکی از ماشینهایی که جزری طراحی کرده است ، در تکامل علم مکانیک ، نقش داشته است .
می توان گفت برخی از قطعات و روشهایی که جزری مورد استفاده قرار داده است ، از لوازم مهندسی نوین ، به شمار می روند . چندی پیش ، سه دستگاه از ابزارهای صنعتی که از روی توضیحات جزری ساخته شده - نظیر تلمبه ، وسیله ای برای خون گیری و ساعت آبی بزرگ - به یکی از جشنواره های جهانی اسلام در لندن ارسال شد .

علم الحیل (مهندسی مکانیک) نخستین مهندسان مکانیک در اسلام

مهندسی اسلامی را می توان دنباله ی سنت خاورمیانه و مدیترانه و ترجمه آثار ی چون : پنوماتیک(فیلون بوزنطی)،مکانیک(هرون اسکندرانی)،رساله ساعت های آبی(ارشمیدوس) دانست.

نخستین مهندسان دنیای اسلام فرزندان موسی بن شاکر(احمد و محمد وحسن) معروف به بنوموسی بودند.کتاب الحیل نوشته ی بنو موسی نخستین اثر در علم مکانیک است که شرح 100 دستگاه و از جمله استفاده از میل لنگ برای نخستین بار در دستگاه ها بود.(500سال قبل ازاروپانیان)

از مشهورترین مهندسین مکانیک مسلمان جزری دیاربکری(قرن6و7ق) بود که مقام رئیس الاعمال(رئیس مهندسین)را داشت.کتاب وی المعرفة الحیل الهندسیة الجامع بین العلم والعمل با کوچکترین جزئیات و بارسم فنی دستگاه هایی چون ساعت های آبی و شمعی-وسایل سرگرمی-وسایل شستن و وضو گرفتن-فواره ها –مشاین های کشیدن آب و...دارای اهمیت است.

ابوالفتح عبدالرحمان خازنی مروی فیزیک دان و مهندس مکانیک باتخصص هیدرولیک و هیدرواستاتیک ابوریحان بیرونی با تخصص کانی شناسی(معدن) شاید مهم ترین دستاورد مهندسان مسلمان در علم حیل ،آشنا سازی اروپائیان با باروت و سلاح های آتشین است. (برگرفته از کتاب فرهنگ و تمدن اسلامی ،دکتر ولایتی ،بخش سوم)

بنی موسی

از زمان تولد سه فرزند موسی ، محمد و احمد و حسن ، اطلاعی در دست نیست ، اما از آنجا که اسامی آنان همه جا به همین ترتیب ذکر شده است ، می توان گفت که توالی سنی آنان نیز به همین ترتیب بوده است . قفطی  نیز محمد را بزرگترین و حسن را کوچکترین برادر دانسته است
موسی بن شاکر منجم مأمون بود  و ابن عبری  نقل قولی را از یحیی بن ابی منصور دربارة طالع استخراج شدة پیامبری دروغین از قول موسی بن شاکر نقل کرده است . راهیابی بنوموسی به دربار مأمون نیز از طریق مناسبات نزدیکی که موسی با خلیفه داشت صورت گرفت . با مرگ موسی بن شاکر در زمان خلافت مأمون ، بنوموسی که خردسال بودند تحت سرپرستی مأمون به فراگیری علوم در بیت الحکمه  پرداختند ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، ذیل مادّه ). مأمون نخست اسحاق بن ابراهیم مصعبی (قفطی ، همانجا) و سپس یحیی بن ابی منصور  را به سرپرستی ایشان گمارد. احمد یوسف الحسن با توجه به بعضی قرائن چنین نتیجه گرفته است که بنوموسی در اوایل خلافت مأمون بین هفت تا ده سال و در پایان خلافت او بین 27 تا 30 سال داشته اند.

به نوشتة قفطی (ص 591) این برادران در نوجوانی و حین علم آموزی در زمان مأمون وضع مادی مناسبی نداشتند، اما پس از آن و بویژه در زمان خلفای پس از مأمون صاحب ثروت و نفوذ فراوان شدند. به نوشتة قفطی (ص 592) درآمد سالانة محمد در بغداد و فارس و دمشق و دیگر جاها به حدود چهارصد هزار دینار و درآمد احمد به حدود هفتاد هزار دینار می رسید.

این سه برادر در فعالیتهای علمی با یکدیگر همکاری داشتند (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص کب ). در این میان محمد علاوه بر کارهای علمی به سیاست نیز گرایش داشت . به گفتة قفطی (همانجا) او عاقبت از سران و سرداران شد. طبری (ج 14، ص 6120، 6159، 6224ـ 6225) نیز از فعالیتهای سیاسی محمد و مشارکت وی در امور سیاسی و اغتشاشات زمان منتصر، معتصم و مستعین خبر می دهد. همچنین گفته اند که بنوموسی موجب بی مهری متوکّل عباسی نسبت به یعقوب بن اسحاق کندی  ، فیلسوف معاصرشان ، شدند ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «موسی ، بنو»)، اما تمامی شهرت این برادران به سبب فعالیتهای علمی آنان است (رجوع کنید به قفطی ، ص 431ـ432، 590). تلاش بنوموسی در فراگیری علوم ، آنان را به فعالترین اعضای بیت الحکمه تبدیل کرد ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، همانجا). بنوموسی در تلاش برای دستیابی به علوم ، اشخاصی را با هزینة خود به سرزمین روم می فرستادند و مترجمان را از گوشه و کنار با دادن عطایا و بخششهای گزاف به مرکز خلافت جلب می کردند (ابن ندیم ، ص 488ـ489). قفطی (ص 238) از همکاری حنین بن اسحاق با بنوموسی سخن می گوید که وظیفة ترجمة کتاب را از یونانی به عربی برعهده داشته است . این نوشته باید به بعد از سفر محمد به روم شرقی مربوط باشد که حنین را با خود به بغداد آورد. به نوشتة ابن ابی اصیبعه (ص 260) بنوموسی معیشت بعضی از مترجمان را برعهده داشتند و هر ماه حدود پانصد دینار برای ترجمه و هزینة زندگی مترجمانی چون حنین بن اسحاق ، حُبَیش بن حسن * و ثابت بن قُره * خرج می کردند. محمد خود به آسیای صغیر سفر می کرد تا نسخه های کتب را خریداری کند (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص کج ) و در یکی از همین سفرها بود که در بازگشت از روم شرقی ثابت بن قره را که در آن زمان در حرّان به شغل صرافی اشتغال داشت ( ایرانیکا ، همانجا) با خود به بغداد آورد. ثابت در خانة محمد اقامت گزید و در آنجا به دانش اندوزی پرداخت (ابن ابی اصیبعه ، ص 295؛ ابن ندیم ، ص 490). در حقیقت بنوموسی به طور مستقل ، و نه به امر خلفا، به جمع آوری کتب علمی و فلسفی و ترجمة آنها مشغول بودند (جعفری ، ص 96). محمد بهرة فراوانی از هندسه و نجوم داشت و به اصول اقلیدس و مجسطی بطلمیوس آگاه بود و کتابهای نجوم و هندسه و حساب و منطق را جمع آوری می کرد (قفطی ، ص 591). برادر دیگر، احمد، از نظر علمی نسبت به محمد در رتبة پایین تری قرار داشت مگر در صناعت حیل که در این زمینه از ایرن (هرون ) اسکندرانی (متوفی 62م ) و دیگر قدمای این صنعت برتر شمرده می شد (همان ، ص 592). حسن بن موسی در هندسه بی نظیر بود و با آنکه بیش از شش مقاله از اصول را نخوانده بود، به استخراج مسائلی می پرداخت که هیچ یک از پیشینیان آنها را استخراج نکرده بودند (همان ، ص 591).

با توجه به دانش و مهارت بنوموسی در علوم مختلف ، بسیاری از امور ساخت و مهندسی به ایشان ارجاع می شد که از آن میان به نظارت آنها بر حفر بعضی از نهرهای بزرگ چون نهر جعفریه (ابن ابی اصیبعه ، ص 286) و نهر عمودابن منجّم در نزدیکی بصره

 می توان اشاره کرد. ابن خرداذبه (ص 106) و مسعودی (ص 134) نیز می نویسند که واثق ،خلیفة عباسی ، محمدبن موسی را برای تحقیق دربارة اصحاب کهف به سرزمین روم اعزام کرد. ابوریحان بیرونی (1352 ش ، ص 394) معتصم را عامل اعزام محمد به این مأموریت می داند. مقدسی (ص 277) نیز روایت می کند که واثق محمد را برای تحقیق دربارة سد ذی القرنین یا سد یأجوج و مأجوج به خزران فرستاد.

کتاب الحیل از مهمترین آثار بنوموسی است که خوشبختانه باقی مانده است . علم الحیل را برابر دسته بندیهای امروزیِ علم می توان جزو مهندسی مکانیک به شمار آورد که از ابزارها و دستگاههای مکانیکی و هیدرولیکی بحث می کند و کتاب الحیل بنوموسی اولین اثر مدون شناخته شده ای است که در این زمینه در جهان اسلام باقی مانده است . در این کتاب یک صد دستگاه شرح داده شده اند که عمدتاً به صورت خودکار و با استفاده از خواص مکانیکی سیالات عمل می کنند. مورخان و فهرست نویسان اسلامی نیز از این کتاب سخن رانده و آن را ستایش کرده اند؛ از جمله ، قفطی (ص 590)، ابن خلّکان (ج 5، ص 162)، ابوالفداء (همانجا)، یافعی (ص 126)، ابن خلدون (ج 2، ص 1018) و حاجی خلیفه (ج 1، ستون 148). به درستی روشن نیست که کتاب الحیل را کدام یک از سه برادر نگاشته است (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص لا ـ لد) اما با توجه به نقل قول قفطی (ص 592) که احمد را در علم حیل برجسته می داند، او را نویسندة این کتاب دانسته اند ( ایرانیکا ،همانجا). در زمان معاصر، نخستین آشنایی با این کتاب به کوشش ویدمان و هاوزر حاصل شده است که در 1336/ 1918 به معرفی بنوموسی و کارهای علمی آنان پرداختند. در 1340/1922 هاوزر در کتاب جداگانه ای به شرح و بررسی کتاب الحیل پرداخت . هیل نیز در 1358 ش /1979 این کتاب را به انگلیسی ترجمه و منتشر کرد. او علاوه بر ترجمة کتاب الحیل به شرح و توضیح نقشه ها و دستگاهها پرداخته و در مقدمة کتاب مبانی اسامی به کار رفته در دستگاههای بنوموسی را همراه با شکلهای توضیحی و معادلات ایستابی تشریح کرده است . در 1360 ش /1981 نیز احمد یوسف الحسن و همکاران کتاب الحیل را با استفاده از سه نسخة خطیِ کامل محفوظ در ترکیه ، واتیکان و آلمان و نیز دو نسخة ناقص کتابخانه های لیدن و نیویورک تصحیح و با شرح و توضیح مفصلی انتشار دادند. بیر نیز در 1369 ش /1990 به انتشار کتابی به زبان انگلیسی دربارة کتاب الحیل اقدام کرد که در آن چگونگی مدار و مدل کنترل خودکار دستگاههای کتاب الحیل را شرح داده است . در 1372ش ، غزنی ترجمة فارسی کتاب الحیل را انتشار داد. از کتاب الحیل نسخة ناقصی به شمارة 4072 در کتابخانة مجلس شورای اسلامی ایران وجود دارد که شکلهای پنجم تا سی و چهارم کتاب الحیل و 24 تصویر از وسایل مکانیکی این کتاب را شامل می شود. ابوحاتم مظفر اسفرازی (متوفی ح 510) از کتاب الحیل خلاصه ای تهیه کرده است که بروکلمان (ج 1، ص 383) نسخه ای از این خلاصه را که در منچستر نگهداری می شود، معرفی کرده است .

 

 

تاریخ ارسال: 1396/2/2
تعداد بازدید: 1470
ارسال نظر